Normal 0 false false false EN-US X-NONE FA

«کنترل شلوغی و رهایی از مخمصه»

ازدحام یکی از مشکلات اصلی در تجمعات انبوه است، بویژه هنگامی که تجمع بسیار انبوهی در زمانی مشخص و در محیط فیزیکی محدودی شکل بگیرد. از این رو یکی از جنبه های مهم در کنترل تجمعات انبوه مقابله با ازدحام و فشار جمعیت است. در تعاریفی که از ازدحام داریم، مبنای اصلی، تعداد افراد حاضر در هر مترمربع است، به این گونه که اگر در یک تجمع انبوه در هر مترمربع، 3 نفر حضور داشته باشند، شرایط تقریباً عادی است اما وقتی تعداد افراد به 5 نفر برسد شلوغی آغاز می شود. وقتی فشردگی جمعیت بیشتر شود و تعداد افراد به 5 تا 8 نفر برسد، مشکلات جدی ازدحام آغاز می شود و افراد به شدت به هم فشرده می شوند و آشفتگی و سراسیمگی در جمعیت بیشتر خواهد شد. این ازدحام و فشردگی می تواند چنان فشاری به افراد و به ویژه قفسه سینه وارد کند که حتی تنفس افراد مختل می شود. ازدحام پدیده ای شناخته شده در رشته تحقیقاتی جدیدی است که آن را «کنترل شلوغی » نامیده اند.

پدیده ازدحام در کشورها و فرهنگ های مختلف به دلایل متفاوت رخ می دهد. یکی از نخستین ازدحام های مرگبار ثبت شده در سال 1896 میلادی در مراسم تاجگذاری تزار نیکولاس دوم، در حومه شهر مسکو رخ داد و جان هزار نفر را گرفت. دلیل ماجرا نیز پخش شایعه ای بود که می گفتند تغذیه فروشی های موقتی که در مراسم برپا شده بود به همه سوغاتی می دهند. همانطور که قبلاً گفته شد، در کشورهای غربی، ازدحام بیشتر در ورزشگاه ها، کنسرت های موسیقی یا جشنواره ها و گردهمایی های اجتماعی ایجاد می شود اما در کشورهای غیرغربی معمولاً این پدیده در گردهمایی های بزرگ مذهبی اتفاق می افتد. کنسرت های موسیقی در آمریکا یا ورزشگاه های فوتبال در اروپا نیز از این قاعده مستثنا نبوده اند. در هندوستان بارها در مناسک و مراسم مذهبی، مردم زیر دست و پا له شده اند. بعد از تکرار چندباره ازدحام های مرگبار درمراسم سالانه هندوها و از دنیا رفتن چند صد نفر، چند محقق هندی تلاش کردند مکانیسم این پدیده ها را مطالعه کنند. تحقیقات نشان داده درک درست از رفتار جمعیت به جای کنترل مبتنی بر نیرو، به رویکرد مبتنی بر جامعه برای کنترل جمعیت و شلوغی منجر می شود. به عنوان مثال، انتظار بیش از حد در مکان های زیارتی ممکن است باعث سرریز شدن صبر زائران و مشتاقان زیارت و بالا رفتن آنها از نرده ها شود که می تواند باعث ازدحام بیش از حد در ناحیه دیگری شود. از این رو، زمانی که ازدحام پیشروی کند، جمعیت کنترل خود را از دست می دهد و این مسأله معمولا در کسری از ثانیه اتفاق می افتد. ایلیاس و همکارانش یکی از پیشروانه ترین مقاله ها را در مطالعه این پدیده ها با عنوان « ازدحام های انسانی در خلال مراسم مذهبی: مرور تطبیقی ظهور توده های انبوه در هند » نوشتند. ایلیاس می نویسد: « پدیده ازدحام های منجر به آسیب یا مرگ زمانی رخ می دهد که تراکم جمعیت تا حد مشخصی بالا برود». تحقیق آنها نشان داد معمولاً وقتی تراکم جمعیت به بیش از 10 نفر در هر متر مربع برسد، امکان ظهور ازدحام بسیار بالاست. وی معتقد است در پدیده ازدحام غالباً ماشه را مساله ای روانشناختی می چکاند. یک شایعه، فریاد، ناله دلخراش یا لیزخوردگی کسی، این تکانه را القا می کند که خطری در کمین است. در موقعیتی که فضا تنگ و تراکم جمعیت بسیار بالاست، چنین تکانه ای سریع موجب می شود افراد بدون آنکه بفهمند آیا واقعاً خطری در میان هست یا نه، احساس خطر و گیر افتادن در مخمصه کنند. این احساس منجر به تلاش های فردی آدم ها برای خلاصی می شود. افراد شروع به دویدن، فرار کردن یا فریاد زدن می کنند. این تلاش های فردی، امکان هرگونه سازمان دهی جمعی یا حرکت منسجم مدیریتی را خیلی سریع از میان می برد و در نتیجه، همه چیز از کنترل خارج می شود. جف وایز، نویسنده دیگری است که به این موضوع پرداخته است. او معتقد است ازدحام ها دو نوع عمومی دارند. یک نوع از ازدحام ها وقتی رخ می دهند که توده مردم به طور ناگهانی با تغییر نیروی مثبت یا منفی روبرو شوند. تغییر نیروی مثبت وقتی رخ می دهد که جمعیت در برخورد با یک مانع یا در اثر تنگ و بسته شدن مسیر، متوقف شود. تغییر نیروی منفی، برعکس، وقتی رخ می دهد که فشار جمعیت راهی ناگهانی برای تخلیه پیدا کند، مثلاً دروازه ای باز شود یا حصاری سوراخ شود.

ازدحام های آشفته

نوع دوم ازدحام ها که می توان آن را « ازدحام های آشفته » نامید، وقتی اتفاق می افتد که دو توده متراکم با هم برخورد کنند یا در میانه یک توده انبوه، بلوایی ناگهانی برپا شود. مشخصه نوع اول حرکت همسان و هم جهت انبوه جمعیت است اما در نوع دوم، مسیر افراد هم جهت نیست و در نتیجه اغتشاش، ازدحام چند برابر می شود. هردوی این الگوها قدرت هولناکی دارند. در حالت عادی، اگر 6 تا 10 نفر، هم جهت با هم فشار بیاورند، می توانند نرده فولادی ضخیمی را به راحتی کج کنند بنابراین فشار جمعیت در مدل اول بسیار سهمگین است و به راحتی با فشار به قفسه سینه افراد، دنده هایشان را خرد می کند، یا به دلیل ناتوانی در باز شدن شش ها هنگام دم، امکان تنفس را از آنها می گیرد و دچار خفگی می شوند و فرقی هم نمی کند چقدر قوی، بلند قد یا عضلانی باشند. این فشار،در مدل دوم، یعنی ازدحام های آشفته، کمتر است زیرا جهت متفاوت حرکت افراد، نیروها را خنثی می کند اما اینجا مشکل مرگبار دیگری به نام « آشوب» رخ می دهد. بگذارید مثالی بزنیم؛ فرض کنید در حال عبور از یک پیاده رو هستید. وقتی تراکم جمعیت خیلی کم باشد، شما با کمترین انحراف یا تغییر مسیر به چپ یا راست، به سمت هدف خود می روید ولی وقتی تعداد آدم هایی که در جهت مخالف تان، یا هم جهت با شما در حال عبور هستند، بالا و بالاتر برود، شما مجبور می شوید برای ادامه مسیر خود، مرتب جابجا شوید، گامی به چپ و راست بردارید یا توقف کنید. طبق مطالعات محققانی که روی مکانیسم های سیالیت در توده ها کار می کنند، در درجه ای از تراکم، دیگر نمی توانید مسیر خودتان را انتخاب کنید، بلکه جمعیت شما را با خودش می برد. در چنین وضعیتی، تلاش افراد برای ادامه مسیر تعیین شده شان و ناتوانی آنها از این کار، منجر به آشوب می شود. در آشوب ها، خیلی زود افراد تعادل خود را از دست می دهند و زمین می خورند، افراد بعدی بلافاصله روی آنها می افتند و در جمعیت، چاله ای درست می شود که برگرداندن آن به حالت عادی ناممکن است. هلبینگ می گوید: وقتی تراکم جمعیت بین 5 تا 10 نفر در هر متر مربع باشد، امکان ازدحام آشوبناک وجود دارد. البته این تعداد به اندازه بدن و وزن افراد بستگی دارد. در توضیح این مطلب می توان گفت که تدابیر باید به گونه ای باشد که از اقدامات فردی خاص که سرعت حرکت یا دامنه فعالیت دیگران را محدود می کند و بر ازدحام جمعیت می افزاید، جلوگیری شود زیرا این مسأله می تواند مشکل آفرین باشد. در این زمینه، آموزش در دو مقوله سلامت و کنترل ازدحام اهمیت ویژه ای دارد. از این رو باید به کسانی که در تجمعات انبوه شرکت می کنند، حرکت روان و جنب و جوش ملایم آموزش داده شود. افراد با بیماری های مزمن مانند آسم، بیماران قلبی- عروقی، بیماران دارای محدودیت حرکتی، صرع و ... حتماً باید یک نفر همراه و مراقب داشته باشند و از تردد در بخش های پرازدحام در تجمعات خودداری کنند، مثلاً در مناسک حج به جز اعمال واجب که ضروری است برخی اعمال مستحب و برخی دیگر غیرمستحب و سلیقه ای است که این موارد باید در صورت لزوم توسط روحانیون کاروان به بیماران و افراد ناتوان به گونه ای جدی تذکر داده شود. به دور از کارکردهای مختلف در مناسبات بشری و وجود قضاوت های متفاوت ارزشی، پدیده تجمعات انبوه، در هر یک از سطوحی که در بالا اشاره شد، موجب بوجود آمدن شرایطی می شود که در آنها تقریبا تمامی خطرات بالقوه، توان لازم برای تبدیل شدن به حوادث و بحران های خاص خود را دارد، به ویژه اینکه زمینه های لازم برای میدان داری تسهیل گرهایی مثل خطرپذیری و آسیب پذیری نیز مهیا باشد. معمولاً از جمله راهکارهای مدیریت حوادث و بحران ها در مجموعه سیاست های پیشگیری و آمادگی برای کاهش احتمالات، بروز حوادث یا کاهش تأثیرات مربوطه، بحث اجرای ارزیابی خطرپذیری یا آسیب پذیری است. به نظر می رسد برقراری رابطه معنی دار میان نتایج حاصل از این ارزیابی ها و الگوهای رفتاری فردی و جمعی در تجمعات انبوه و همچنین شیوه های مدیریت و مهندسی کنترل تحرکات مربوط، می تواند به راه حل های کارساز و موثر منجر شود بنابراین، برای تجمعات درون مراکز بزرگ خرید و پارکینگ های آنها، فرودگاه ها و سایر سالن های ترانزیت و همچنین محل برگزاری همایش های بزرگ، تغییرات و اصلاحاتی در معماری و مهندسی بناها به عنوان راه حل هایی عملی انجام گرفته است.

راهکارهای رهایی از مخمصه

پل ورتهایمر که یکی از شناخته شده ترین متخصصان « کنترل شلوغی» در جهان است، بر مبنای تحقیقات خود، توصیه هایی کرده که هنگام گیر افتادن در یک ازدحام جمعیت، چطور خود را نجات دهید. بلافاصله بعد از اینکه احساس کردید تراکم جمعیت به حد خطرناکی رسیده، تلاش کنید تا از مرکز ازدحام فاصله بگیرید؛ نگذارید دیر شود. تصمیم گیری درباره این کار، گاهی بسیار دشوار است چون ممکن است شما مدت ها منتظر مانده باشید تا به نقطه دلخواه خود برسید. اگر نتوانستید فاصله بگیرید و در مخمصه افتادید، راهکار های زیر را اجرا کنید:

ü     گام های خود را استوار کنید و اجازه ندهید لیز بخورید.

ü     انرژی خود را حفظ کنید. تلاش بیهوده نکنید تا جمعیت را بشکافید یا فرار کنید یا داد و فریاد راه بیندازید. فریاد زدن معمولاً جریان امور را وخیم تر می کند.

ü     دست هایتان را جلوی سینه تان مشت کنید. سینه تان را بدون حفاظ به پشت نفر جلویی نچسبانید. دست ها اجازه می دهند در صورت افزایش فشار جمعیت، راهی برای تنفس داشته باشید.

ü     اگر در تاریکی هستید، خود را به موج جمعیت بسپارید.

ü     اگر کنارتان کسی روی زمین افتاد، بلافاصله کمک کنید تا از جایش بلند شود زیرا بسیار محتمل است که بعد از او، شما هم سرنگون شوید.

مهم ترین سوالاتی که در این زمینه مطرح هستند، عبارتند از : آیا مکان در نظر گرفته شده برای تجمع مناسب است و ایمنی لازم را برای جمعیت مورد انتظار دارد؟ آیا مطالعات و بررسی های لازم برای شناسایی خطرات احتمالی مکان مورد نظر انجام شده است؟ آیا مکان در نظر گرفته شده دسترسی مناسبی برای ورود و خروج تعداد زیادی از نیروهای امدادگر و آتشنشانی و پلیس را در صورت لزوم دارد؟ نیروهای امداد برای کمک رسانی در صورت امکان باید مسیرهای دسترسی ویژه داشته باشند و نباید از همان مسیر تردد مردم شرکت کننده عبور کنند. آیا در مکان در نظر گرفته شده دسترسی مناسبی برای ورود و خروج تعداد زیادی از نیروهای امدادگر و آتشنشانی و پلیس را در صورت لزوم دارد؟ آیا در مکان در نظر گرفته شده امکان کمک رسانی وجود دارد؟ به عبارتی نیروهای امدادگر می توانند وسایل و تجهیزات خود را تخلیه و به مصدومان کمک کنند؟

آیا جاده های دسترسی به محل برگزاری تجمع در شرایط بحرانی در دسترس خواهند بود؟ آیا فضای خالی کافی برای عقب گرد مردم در صورت نیاز وجود دارد؟ آیا ماهیت مراسم به گونه ای است که زمینه های بحران را فراهم کند؟ این مسأله ممکن است به دلیل حضور افراد مانند جوانان، گروه های مذهبی، سالمندان، کودکان و ... با ویژگی های رفتاری یا فیزیکی خاص باشد. چه سازمانی مسئول تأمین ایمنی مردم شرکت کننده است؟ نحوه برخورد نیروهای مسئول امنیت تجمع با کسانی که مقررات را رعایت نمی کنند باید چگونه باشد؟ و در صورت نیاز به نیروهای کمکی بیشتر برای تأمین امنیت شرکت کنندگان، از کجا این نیروها باید تأمین شوند؟ آیا وسایل و تجهیزات سنگین و امداد و نجات در صورت بروز حادثه ای بزرگ در دسترس هستند؟ آیا در صورت نیاز، امکان امدادرسانی هوایی وجود دارد؟

حج و مدیریت

به طور کلی ، خطرات در ایام حج می تواند شامل موارد زیر باشد:

خطرات طبیعی ناشی از سیل، آتش سوزی، توفان و گرمای بیش از حد هوا، بیماری های مسری که بیشترین نگرانی ها را از نظر خطرات طبیعی دوران حج ایجاد کرده اند، مخاطرات تکنولوژی و انسان ساخت.

این گروه از مخاطرات شاید مهم ترین و بیشترین مخاطرات از نظر تعداد باشند. در زمینه حمل و نقل اعم از هوایی، زمینی و دریایی همواره در طول ایام حج شاهد بروز حوادث و سوانح ناگوار بوده ایم. این اتفاقات فقط به محدوده مکه و مدینه مربوط نیست، بلکه مبدأ یا مقصد حرکت زائران را نیز در بر می گیرد. داخل محدوده مکه و مدینه فقط همین نکته کافی است که در فاصله زمانی بسیار فشرده، حجم بالایی از مسافران باید جابجا شوند که این فشردگی به نوبه خود امکان خطا و اشتباه را در رانندگان به وجود می آورد . با توجه به اینکه حجم بالایی از جابجایی حجاج در این منطقه با اتوبوس انجام می گیرد، تصادفات زمینی مهم ترین خطرات حمل و نقلی منطقه مکه و مدینه محسوب می شوند. در زمینه مخاطرات زیرساخت ها نیز همواره مشکلاتی به صورت تخریب یا شکست تمام زیرساخت ها یا بخشی از آنهایی که برای میزبانی با انجام مراسم استفاده می شوند، متصور است. آتش سوزی ساختمان های محل استقرار زائران نیز یکی دیگر از مخاطرات مهم مراسم حج است. خطر مهم دیگر، ازدحام جمعیت و پیامدهای ناشی از آن است. این خطر مخصوص مکان های اصلی مورد توجه زائران در مکه و مدینه است. این ازدحام ممکن  است توسط عوامل یا سوانح دیگر تشدید شود. مخاطرات انسان ساخت نیز گرچه نادر هستند، احتمال وقوع آنها را نباید نادیده گرفت. تروریسم و بیوتروریسم نیز از جمله مخاطراتی است که باید در ایام حج بسیار مورد توجه قرار گیرد.

دکتر مهراب شریفی سده پزشک- مدرس امداد و نجات موسسه آموزش عالی هلال ایران.

اشرف سادات موسوی- کارشناس ارشد علوم ارتباطات اجتماعی، موسسه آموزش عالی هلال ایران.