800x600 Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA MicrosoftInternetExplorer4

مرکز مدیریت حوادث و فوریت های پزشکی

سرمازدگی و اقدامات درمانی

مجتبی دانشگری

کارشناس مرکز مدیرت حوادث

 

 

انسان موجودی خونگرم است، بعبارتی در دماهای کاملا متفاوت، بدن انسان با انجام فرآیندهایی مانع نوسان دمای خون و به تبع آن باعث ثابت نگه داشته شدن دمای داخلی بدن در حد 37 درجه می‌شود، اما زمانی فرا می‌رسد که بدن توان مقابله با سرما را از دست می‌دهد و کم کم دمای داخلی افت می‌کند. در واقع بدن انسان را می توان به یک ماشین مولد حرارت تشبیه کرد. غذایی که استفاده می کنیم، هضم، جذب و در بافتهای مختلف بدن به انرژی و حرارت تبدیل می گردد. از فعالیت ماهیچه ای نیز می توان به عنوان دومین منبع تولید حرارت در بدن نام برد. در هنگام قطع فعالیت بدنی، مانند زمان استراحت در کوهپیمایی، بدن بلافاصله شوع به سرد شدن می کند و گردش خون در رگهای سطحی بدن کند شده و خون به طرف هسته مرکزی بدن رانده می شود.این اتفاق در شرایط سرما ، رطوبت و باد ، باعث تنزل درجه حرارت سطح بدن و دست و پا به میزان بسیار زیاد و حتی تا 15 درجه سانتی گراد می گردد وقتی دمای بدن به کمتر از 35 درجه برسد، فرد دچار سرمازدگی می گردد و هرچه دما از این پایین‌تر برود، بیماری شدیدتر و درمان مشکل‌تر می‌شود . سرمازدگی از شايعترین صدمات کوهستان می باشد.

تعریف سرمازدگی

عبارت است از آسيب موقتي يا دايمي بافت در اثر قرار گرفتن در معرض دماهاي زير نقطه انجماد. در اين حالت ، معمولاً دست ها و پاها (خصوصاً انگشتان دست و پا) و صورت (خصوصاً بيني و گوش ها) درگير مي شوند.

 

یخ زدگی

جدی ترین آسیب موضعی سرمایی است، زیرا در حقیقت بافت ها منجمد شده اند. انجماد به طور دایمی به سلول ها آسیب می زند اگر چه مکانیسم دقیقی که توسط آن آسیب رخ می دهد مشخص نیست. وجود کریستال های یخ در سلول ها ممکن است باعث آسیب فیزیکی شود. تغییر در میزان آب سلول ها هم ممکن است با تغییر در غلظت الکترولیت ها باعث به وجود آوردن تغییرات شیمیایی در سلول شود. هنگامی که یخ ذوب می شود، تغییرات شیمیایی بیشتری در سلول رخ می دهد که باعث گانگرن سلولی می شود. اگر گانگرن به وجود آید بافت مرده باید به وسیله جراحی برداشته شود. به دنبال آسیب های با شدت کمتر قسمت مبتلا ممکن است ملتهب و حساس به لمس باشد. یخ زدگی را می توان به وسیله احساس لمس یخ در بافت های مبتلا شناسایی کرد. تورم و تاول در محل وجود دارد. رنگ پوست ممکن است سفید، قرمز یا سیاه باشد. مانند سوختگی عمق آسیب پوستی متفاوت است. در سرمازدگی سطحی تنها پوست منجمد می شود، در یخ زدگی عمقی بافت های عمقی تر هم منجمد می شوند. افتراق یخ زدگی سطحی از عمقی در مراحل اولیه سخت است است و برای تعیین عمق باید چند روز از یخ زدگی بگذرد. افراد مسن , خسته و گرسنه , مستعدترین افراد برای یخ زدگی می باشند .

• پای سرمازده terench foot بعد از تماس طولانی مدت با آب سرد رخ می دهد. این وضعیت در افرادی که پیاده روی طولانی دارند یا در صیادانی که به مدت طولانی در آب می ایستند رخ می دهد.

علايم شايع  سرمازدگی

اولین علامت سرمازدگی احساس سرما و سفتی در محل مثلا در انگشتان است. بتدریج احساس سوزن سوزن شدن، سوزش و بیحسی ایجاد میشود. وقتی اندام سرما زده گرم می شود احساس درد و یا شوک الکتریکی و یا ضربان در اندام حس می شود.

1.       در سرمازدگی درجه یک پوست محل در ابتدا سفید و بیحس میشود. گاهی پوست قرمز میشود. بتدریج پوست سفت می شود. این نوع از سرمازدگی در صورتی که زود درمان شود بطور کامل بهبود میابد.

2.       در سرمازدگی درجه دو پوست قرمز و یا آبی میشود. پوست یخ زده و سفت شده و بتدریج متورم می گردد. پوست تاول می زند.

3.       در سرمازدگی درجه سه پوست سفید یا آبی و سفت می شود. تاول ایجاد شده و خونی می شود. 

4.       در سرمازدگی درجه چهار پوست ابتدا قرمز و سپس سیاه میشود.

مکانیسم
تشكيل بلورهاي يخ در پوست و رگ هاي خوني ، كه منجر به آسيب يا مرگ بافت ، بسته به ميزان سرما و مدت قرار گرفتن در معرض آن دارد.

عوامل افزايش دهنده خطر

عوامل زیر باعث مستعدتر شدن فرد برای سرمازدگی و یخ زدگی خواهد شد :

·         مصرف دخانیات (سیگار ) یا مصرف نوشابه های الکلی و حاوی کافئین

·         تغذیه نامناسب

·         خستگی و نداشتن استراحت کافی

·         کفش و لباس نامناسب

·        افراد با شرایط پزشکی مانند بیماری قلبی و ديابت شيرين

·        بيماري هاي رگ هاي خوني مثل پديده رينود

·        بيماري رشته هاي عصبي محيطي (مثلاً در دست يا پا)

·        سوء مصرف الكل يا مواد

·        وزش باد كه باعث تأثير بيشتر سرما مي شود.

·        افراد بسیار جوان و مسن

·        برخی از داروها می توانند ریسک فرد را در ابتلا به این بیماری های مرتبط با آب و هوای سرد افزایش دهد چرا که آنها با سیستم تنظیم حرارت بدن تداخل می کند.

 

نکات :

·         سرمازدگی عمدتا بخش هایی از بدن را که خون رسانی ضعیف تری دارند، درگیر می کند.

·         هر چه پوست مرطوب تر، سرعت باد و کمبود آب بیشتر باشد، خطر سرمازدگی افزایش می یابد.

·         اغلب زمانی که در معرض سرما قرار گرفته ایم، تجربه قرمز شدن گوش ها و بینی را داشته ایم.

·         با اندکی گرم کردن این علائم از بین می رود، اما زمانی که با کفش نامناسب در معرض سرما قرار بگیرید و آب به داخل کفش نفوذ کند و امکان خشک کردن پا وجود نداشته باشد، شرایط برای یخ زدگی مهیا می شود.

·         سرمازدگی می تواند از قرمزی، ورم، کبودی تا بی حسی و ناتوانایی حرکت اندام یخ زده متغیر باشد. زمانی که سرمازدگی به سمت یخ زدگی عضو پیش می رود، سیاه شدن اندام بروز می کند.

·        فرد سرمازده نباید سیگار بکشد. سیگار باعث انقباض عروقی می شود که همین باعث کاهش بیشتر خون رسانی به بخش یخ زده می شود. پس تصور نادرست گرم کردن فرد با کشیدن سیگار را از ذهن خود بیرون کنید.

 

عواقب مورد انتظار
در موارد خفيف انتظار مي رود با درمان بهبودي كامل حاصل شود. در موارد شديد سرمازدگي معمولاً لازم مي شود ناحيه درگير قطع (آمپوته) بشود.
عوارض احتمالي

·        قطع بافت هاي مرده يا عفوني شده ، خصوصاً انگشتان دست يا پا، بيني يا گوش ها، به دنبال قرار گرفتن طولاني مدت در معرض سرماي شديد.

·        ايست قلبي ، در صورتي كه سرمازدگي با كاهش دماي كل بدن همراه شده باشد.

·        با گرم کردن اندام سرمازده درد شروع می شود، پوست قرمز شده، تاول زده و ممکن است متورم شود. به تدریج روی پوست می میرد و سفت می شود.

·        اگر سرمازدگی سطحی باشد، زیر پوست مرده، پوست جدید صورتی رنگی ایجاد می شود. این روند ممکن است حتی تا شش ماه هم طول بکشد.

·        در سرمازدگی های سطحی ممکن است بهبودی کامل ایجاد شود و در مواردی هم ممکن است درد، بیحسی و سفتی در پوست باقی بماند.

·        در مواردی که سرمازدگی عمقی باشد، ممکن است تمام عضو سیاه شود و بمیرد، بطور مثال ممکن است انتهای انگشت سیاه شده و به تدریج از بقیه دست جدا شود.

·        گاهی اوقات برای جدا کردن بافت مرده، نیاز به عمل جراحی و یا قطع عضو وجود دارد.

·        اگر نیاز به قطع عضو وجود داشته باشد، این کار معمولا 6 تا 8 هفته به تعویق می افتد تا بافت هایی که توانایی زنده ماندن را دارند مشخص شوند.

·        البته باید به خاطر بسپاریم از آنجا که این بیماری معمولا در افراد سالم و جوان رخ می‌دهد، در صورت مراقبت مداوم و طولانی، بهبودی کامل و همیشگی ایجاد خواهد شد و دیده شده که پس از شش ماه، عضو زخمی به حالت سلامت بازگشته است. به این ترتیب هرگز نباید عضو یخ زده را زود قطع کنیم.

درمان
اولین اقدام درمانی برای افراد سرمازده، رساندن سریع آنان به محیط گرم است. در صورت امکان لباس های خیس را خارج کرده و لباس خشک بپوشید.

اصول كلي
دستورالعمل هاي زير در موارد اورژنس و تا زمان رسيدن اورژانس 115بايد اجرا شوند:

اقدامات اولیه در برخورد با سرمازدگی عبارتست از :

·        مصدوم سرمازده را به پناهگاه بروید.

·        لباس های خیس وی را خارج کرده و لباس خشک بپوشید.

·        محل و اندام سرمازده را در یک حوله ضخیم بپیچید.

·        روی پای سرمازده راه نروید.

·        نواحي سرمازده را در آب گرم (حدود 8/37 درجه سانتيگراد) بگذاريد.

·        در صورت مهيا بودن ، از دماسنج براي تنظيم درجه حرارت آب استفاده كنيد. توجه داشته باشيد كه بالاتر بودن دماي آب ممكن است آسيب را بيشتر كند.

·        آب گرم باید حاوی یک ماده ضد عفونی ملایم باشد.

·        گرم کردن روزی دو بار باید تکرار شود و پوست در مدت درمان باید گرم و خشک نگهداری گردد.

·        در صورت در دسترس بودن مايعات داغ با شكر بنوشيد.

·        پس از گرم كردن نواحي سرمازده آنها را باند پارچه اي نرم بپوشانيد.

·        تا زماني كه اورژانس 115 نرسيده است از اندام سرمازده استفاده نكنيد (اگر پاها درگير شده اند، راه نرويد).

·        در صورتي كه كسي همراه شما است تماس پوست به پوست را با وي حفظ كنيد.

·        اگر می توان مصدوم را از محل خارج کرد، نیازی به گرم کردن عضو حادثه دیده نیست.

·        درآوردن کفش مرطوب و خشک کردن عضو به آرامی با پارچه ای خشک مفید است.

·        اگر گاز استریل یا پارچه ای تمیز در اختیار دارید، بخش سرمازده را بپوشانید.

·        بالا نگه داشتن اندام از ورم بیشتر جلوگیری می کند. همین اقدام با کاهش تورم از درد نیز می کاهد.

·        انگشتان آسیب دیده را از هم جدا کنید. رطوبت بین انگشتان به این روش از بین می رود، ضمن این که حرکت هوا باعث جلوگیری از افزایش سرمازدگی در فضای بین انگشتان می شود.

·        اگر اندام یخ زده به دنبال گرم کردن دچار یخ زدگی مجدد بشود، آسیب بیشتری به آن وارد می شود، اما زمانی که خروج مصدوم از محل مقدور نیست، می توان از آب 40 تا 42 درجه سانتی گراد برای گرم کردن سریع عضو استفاده کرد.

·        اگر درد شدید است و به بالا نگه داشتن و گرم کردن پاسخ نمی دهد، می توان از مسکن هایی مثل بروفن استفاده کرد.

 در سرمازدگی چه نباید کرد؟

·        هرگز عضو یخ زده را مالش ندهید چون آسیب بافتی را بیشتر می کند.

·        تاول ها نباید دستکاری شود. پارگی تاول ها خطر عفونت را افزایش می دهد. تنها اقدام لازم پانسمان تاول هاست.

·        بیمار نباید سیگار بکشد. سیگار باعث انقباض عروقی می شود که همین باعث کاهش بیشتر خون رسانی به بخش یخ زده می شود. پس تصور نادرست گرم کردن فرد با کشیدن سیگار را از ذهن خود بیرون کنید.

·          پس از اقدامات اولیه به یاد داشته باشید که تمام بیماران نیازمند انتقال به اورژانس هستند.

 

اقدامات پزشكي :

 

 

·        در صورت نیاز بستري شدن در بيمارستان

• تجویز اکسیژن


• گرم كردن نواحي سرمازده با احتياط ؛ درجه حرارت آب بايد مدام كنترل شود.


• ممکن است جراحي براي برداشتن يا قطع بافت هايي كه آسيب دايمي ديده اند (بافت هاي قانقاريايي) .

·        حمام گرم: منطقه آسیب دیده را در حمام آب گرم به مدت 15 تا 30 دقیقه غوطه ور کنید پوست  ممکن است نرم و قرمز یا بنفش شود از آنجا که روند گرم کردن می تواند دردناک باشد، که ممکن است  داروی ضد درد مخدر نیاز باشد.

·        پانسمان: هنگامی که پوست یخ زده، از پانسمان ضخیم و یا باند برای محافظت از  پوست استفاده می شود، اگر استخوان یا عضله درگیر باشد ممکن است بریس یا آتل لازم باشد برای کاهش تورم اندام را بالا برده شود.

·         دبریدمان: حذف بافت آسیب دیده ( دبریدمان ) به درمان مناسب کمک می کند پوست یخ زده باید  عاری از بافت آسیب دیده ، مرده و یا آلوده باشد .

·        آب درمانی:  می تواند به بهبود و تمیز نگه داشتن پوست و به طور طبیعی از بین بردن بافت های  مرده کمک کند.

·        آنتی بیوتیک های خوراکی:  اگر پوست به تاول آلوده گرفتار شود ممکن است آنتی بیوتیک  خوراکی تجویز شود.

·        داروهای ترومبولیتیک: این داروها ، مانند فعال کننده پلاسمینوژن بافتی ( TPA ) به منظور تلاش برای کاهش ضرورت قطع عضو، از طریق (IV ) ورید داده می شود این داروها می توانند خونریزی را شدید کنند و معمولا فقط در موقعیت های جدی و ظرف 24 ساعت از قرار گرفتن در معرض سرمازدگی استفاده می شود.

·        جراحی : ممکن است در موارد شدید برای برداشتن بافت مرده و یا در حال فساد، عمل جراحی و  یا قطع عضو لازم باشد.

·        درمان با اکسیژن پرفشار: اکسیژن درمانی پرفشار، شامل تنفس اکسیژن خالص در یک اتاق تحت فشار است.

 

داروها

·        در بيمارستان ، سرم و اكسيژن گرم شده داده مي شود.

·        داروهاي ضد درد، از جمله مخدرها، براي رفع دردهاي شديد. از داروهاي ضد درد قوي بيش از 7-4 روز استفاده نكنيد و براي درد خفيف مي توان استامينوفن استفاده كرد.

·        دکستران، هپارین و iloprost و TPA و Pentoxifylline هم در درمان سرمازدگی استفاده میشود

·        آنتي بيوتيك ها براي مبارزه با عفونت

·        واكسن كزاز

·        فعاليت پس از رو به بهبود گذاشتن سرمازدگي به حد كافي ، امكان داد نياز به فيزيوتراپي وجود داشته باشد.

 

در مرکز درمانی با گرم کردن اندام سرمازده درد شروع میشود، پوست قرمز شده، تاول زده و ممکن است متورم شود. بتدریج روی پوست می میرد و سفت می شود. اگر سرمازدگی سطحی باشد زیر پوست مرده پوست جدید صورتی رنگی ایجاد می شود. این روند ممکن است حتی تا شش ماه هم طول بکشد. در سرمازدگی های سطحی ممکن است بهبودی کامل ایجاد شود و در مواردی هم ممکن است درد، بیحسی و سفتی در پوست باقی بماند.

در مواردی که سرمازدگی عمقی باشد ممکن است تمام عضو سیاه شده و بمیرد.

رژيم غذايي
هرآنچه بيمار مي تواند مصرف نمايد. البته بهتر است در ابتدا مايعات گرم داده شود.

پیشگیری از سرمازدگی

·        پيش بيني لازم براي تغييرات ناگهاني دماي هوا را داشته باشيد و همراه خود ژاكت ، دستكش ، جوراب مناسب ، كلاه ، و روسري گرم ببريد.

·        پيش از قرار گرفتن در معرض سرما از نوشيدن الكل خودداري كنيد.

·        وقتي كه در معرض سرماي زياد قرار گرفته ايد مرتباً دست ها و پاهاي خود راتكان دهيد.

·        مهمترین اقدام در پیشگیری از سرمازدگی خروج از محل سرد است. اگر در مجاورت سرمای شدید قرار گرفته اید مطمئن شوید که لباس گرمی پوشیده اید.

·        دستکش های یک تکه بهتر از دستکش های چند انگشتی هستند.

·        در مجاورت باد باید سر و صورت و گردن خود را بپوشانید.

·        لباس ضد آب بپوشید و سعی کنید بدن خود را خشک نگه دارید.

·        بهترین لباس ها آنهایی هستند که چند لایه هستند. لایه های متعدد لباس هوا را که عایق خوبی است در بین خود محبوس کرده و جلوی از دست رفتن حرارت بدن و نفوذ سرما را می گیرند.

·        چکمه ها هم باید گرم و سالم باشند.

·        بدن در هوای سرد نیاز به کالری و آب بیشتری دارد ، پس تغذیه با کالری بیشتر به همراه داشته باشید.

·        در ارتفاعات بالا حرارت زیادی از بدن با تنفس از دست می رود پس باید فعالیت های بدنی طوری تنظیم شوند تا تعداد تنفس خیلی بالا نرود. در کوهنوردان استفاده از اکسیژن برای تنفس می تواند احتمال سرمازدگی را کاهش دهد.

منابع :

1. کتاب جامع فوریت های پرستاری، ملاحت نیکروان مفرد، انتشارات نور دانش، 1387


2. نکات برتر طب اورژانس برای پرستاران، احمد حسین زاده و شبنم پشدار، انتشارات تحفه، 1388


3. Emergency care and transportation of the sick and injured